woda w kulturze ludowej
Wierzenia i symbolika Zwyczaje i obrzędy

Woda w kulturze ludowej – oczyszczenie, życie i zdrowie

Woda to jeden z najważniejszych żywiołów na Ziemi. Przez tysiące lat dostęp do wody pitnej był warunkiem koniecznym do założenia miasta lub wioski. Nic dziwnego więc, że woda jest elementem wielu obrzędów i zwyczajów rodzinnych oraz dorocznych. Woda daje życie, zapewnia zdrowie i siły, szczególnie często służy jako oczyszczenie z wszelkiego zła. Czym jeszcze jest woda w kulturze ludowej?

U początków wszystkiego

Woda odgrywa bardzo ważną rolę w większości mitów kosmogonicznych, czyli opowieści o powstaniu świata. W kulturze judeochrześcijańskiej, która dała podstawy dla kultury europejskiej, Bóg stwarza świat wyłaniając go z wód. Również w religii Słowian bóg pływa po wielkim morzu, z którego wydobywa ziemię. Podobne mity można znaleźć w prawie każdej kulturze świata. Zatem woda stoi u początków wszystkiego, wypełnia przestrzeń przed powstaniem ziemi, jest niejako źródłem ziemi.

Woda jest także drogą przejścia. Przykładowo w mitologii greckiej – Charon przewoził duszę przez rzekę do podziemnego świata zmarłych. Woda stanowi więc medium ułatwiające kontakty pomiędzy światem zmysłów i światem pozazmysłowym.

Woda w kulturze ludowej

Woda w kulturze ludowej jest najczęściej używana jako siła oczyszczająca ze wszelkiego zła. W obrzędowości dorocznej szczególnie często wykorzystuje się ją podczas wiosennych obrzędów. Jest obecna podczas topienia Marzanny, gdy zabiera ze sobą pozostałości zimy. Także w czasie poniedziałkowych śmigusowych zabaw, które jednocześnie symbolizują oczyszczanie po zimie oraz drugi ważny aspekt kulturowy wody, czyli zapewnienie zdrowia.

Dobrą kondycję i brak chorób miała gwarantować zwłaszcza żywa woda. Określenie to oznacza wodę ze źródła, płynącą: z rzeki, ze strumyka lub wypływającą wprost ze źródła. Woda stojąca, w stawie, jeziorze, a tym bardziej w kałuży, była wodą brudną pozbawioną siły dawania zdrowia. Tę żywą wodę wykorzystywano do wszelkich czynności obrzędowych, np. w Wielki Piątek obmywano się nią dla zapewnienia zdrowia na cały rok.

Woda w obrzędowości rodzinnej, spełniała ważne funkcje podczas narodzin oraz po śmierci. Tuż po urodzeniu, noworodka obmywano, co było czynnością praktyczną, ale też symboliczną. Podobnie myto ciało po śmierci. Woda w obu przypadkach zbierała na siebie niebezpieczeństwo, jakie niosło obcowanie z zaświatami. Należało się z nią obchodzić w odpowiedni sposób – można było ją wylać tylko po zachodzie słońca, najlepiej poza ogród lub w rogu, gdzie nikt nie chodzi.

Ważny element obrzędowości

Woda w polskiej kulturze ludowej, ale także w wielu innych kulturach na świecie ma moc życiodajną i życie podtrzymującą, daje płodność i zdrowie, jest żywiołem, który łączy ze sobą świat ziemski i pozaziemski. Występuje nie tylko w obrzędach dorocznych i rodzinnych wymienionych wyżej, ale także w licznych zwyczajach związanych ze świętami w ciągu roku.

Szczególną moc ma wodą święcona w kościele. Tej używa się do kropienia domu dla ochrony przed siłami przyrody, bydła dla zdrowia i płodności w nowym cyklu wegetacyjnym, pól, aby rodziły jak najwięcej. W tych zwyczajach przenikają się stare wierzenia związane z kultem natury oraz chrześcijańskie znaczenie chrztu, obmycia wodą.

Z pewnością o wodzie można by napisać jeszcze wiele zdań. O jej znaczeniu na przestrzeni wieków i w różnych szerokościach geograficznych. Bez wątpienia jednak woda, jako żywioł, bez którego nie mogłoby żyć żadne stworzenie na Ziemi, jest istotny w każdej kulturze.